Lập trường chính trị của Einstein đối với vũ khí hạch tâm đã được nhiều người biết: Ông đã ký tên vào bức thư nổi tiếng của các khoa học gia gửi Tổng Thống Franklin Roosevelt để thuyết phục rằng Hoa Kỳ cần quan tâm tới việc nghiên cứu loại vũ khí này, và sau Đệ Nhị Thế Chiến ông đã dấn thân vào những nổ lực ngăn chạn chiến tranh hạch tâm. Tuy nhiên, những điều này chẳng phải là những hành động đơn lẻ của một khoa học gia bị lôi cuốn vào thế giới chính trị. Chính Einstein từng nói rằng cuộc đời ông được “phân chia giữa chính trị và các phương trình.”

Hành động chính trị sớm nhất của Einstein bắt đầu trong thời gian xảy ra Đệ Nhất Thế Chiến, khi ông là một giáo sư ở Bá Linh. Xúc động vì những cảnh chiến tranh tàn khốc gây bao nhiêu tang thương, ông đã tham gia những cuộc biểu tình phản chiến. Với chủ trương bất tuân những điều luật phi nhân và công khai khuyến khích dân chúng từ chối đi quân dịch, ông bị một số đồng nghiệp xa lánh. Sau chiến tranh ông kêu gọi hòa giải giữa các nước cựu thù và cải thiện bang giao quốc tế. Điều này cũng làm ông bị mất cảm tình đối với nhiều người, và chẳng bao lâu lập trường chính trị của ông đã khiến ông khó thăm viếng Hoa Kỳ, ngay cả tới việc đi thuyết giảng.

Lý tưởng lớn thứ nhì của Einstein là Chủ Nghĩa Lập Quốc Do Thái (Zionism). Dù thuộc dòng dõi Do Thái, ông bác bỏ ý niệm về Thượng Đế theo Kinh Thánh. Tuy nhiên, sau khi chứng kiến những chính sách bài xích Do Thái trước và trong Đệ Nhất Thế Chiến, dần dần ông hòa nhập với cộng đồng Do Thái, và sau này trở thành một người nhiệt liệt lên tiếng ủng hộ Chủ Nghĩa Lập Quốc Do Thái. Một lần nữa ông không ngần ngại nói lên lập trường của mình, dù bị người ta không ưa. Những lý thuyết khoa học của ông bị công kích; thậm chí người ta đã thành lập một tổ chức chống Einstein. Một người đã bị tòa án kết tội xúi dục người khác ám sát Einstein (vậy mà kẻ này chỉ bị phạt vạ 6 đô la). Nhưng Einstein không hề bận tâm: khi một cuốn sách được xuất bản với nhan đề “100 Tác Giả Chống Einstein,” ông đối đáp: “Nếu tôi sai thì chỉ cần một người chống cũng đủ rồi!”

Năm 1933 Hitler lên cầm quyền. Einstein đang ở Hoa Kỳ và ông tuyên bố sẽ không trở về Đức. Thế rồi, trong khi dân quân Đức Quốc Xã lục soát nhà ông và tịch thu trương mục ngân hàng của ông, một tờ báo ở Bá Linh đã đăng tin với hàng tít “Tin Mừng Từ Einstein: Ông Ta Sẽ Không Trở Về.” Đứng trước mối đe dọa của Đức Quốc Xã, Einstein từ bỏ lập trường chủ hòa, và sau cùng ông sợ rằng các khoa học gia Đức có thế chế tạo bom hạch nhân, nên ông đề nghị Hoa Kỳ cần nghiên cứu chế tạo loại vũ khí này. Nhưng ngay cả trước khi trái bom nguyên tử thứ nhất được cho nổ thí nghiệm, ông lên tiếng cảnh giác về những nguy hiểm của chiến tranh hạch tâm và nói rằng quốc tế cần phải kiểm soát loại vũ khí này.

Dù sao, những nổ lực chủ hòa của Einstein đã không tạo được ảnh hưởng lâu dài – đồng thời khiến ông bị một số đồng nghiệp xa lánh. Tuy nhiên, sự ủng hộ của ông đối với việc thành lập quốc gia Do Thái đã được tưởng thưởng vào năm 1952, khi ông được đề nghị giữ chức tổng thống nước Israel. Einstein đã từ chối đề nghị này và nói rằng ông thấy mình quá ngây thơ để có thể làm chính trị. Nhưng có lẽ lý do đích thực không phải như vậy; hãy trích dẫn chính lời nói của ông lần nữa: “Đối với tôi các phương trình quan trọng hơn, vì chính trị dành cho hiện tại, nhưng phương trình là điều gì đó dành cho muôn đời.”

                                                                      MỤC LỤC                                                     Tiếp